Her efsanevi grubun kendini aşan bir parçası vardır denir ya, işte bu hafta öyle bir parçayla karşınızdayız. Ünlü İngiliz rock grubu Led Zeppelin’in 1971 tarihli albümü “Led Zeppelin IV”ün ünlü parçası “Stairway to heaven”, muhteşem gitar solosu, sembolizmle dolu sözleri ve gizemli havasıyla tam olarak ne diyor? Bilmeyenler ve merak edenler için “Duydun mu” yine sizlerle.

Öncelikle, parçanın olduğu albümün aslında bir ismi olmadığını, iç kapağında bulunan dört gizemli sembolden dolayı hayranların albüme “IV” ismini taktıklarını söyleyelim. Parçanın esrarengiz havası daha buradan başlıyor anlayacağınız. Bu sembollerin her biri dört kişilik grubun bir üyesini ifade ediyor.

Konuyu dağıtmayalım… Çünkü bu kez tıpkı “Bohemian Rhapsody” gibi çok katmanlı bir klasikle karşı karşıyayız. Hem melodik olarak hem sözler bakımından aşama aşama gitmemiz gerekiyor.

Yani işimiz uzun. Haydi başlayalım.

“Stairway to heaven” üç bölümden oluşan 8:05’lik bir parça. Tüm zamanların en büyük rock parçalarından biri olarak kabul ediliyor. Beste gitarist Jimmy Page’e, sözlerse vokalist Robert Plant’e ait. Parçayı dinlemek, iç içe konmuş hediye paketlerini birer birer açmak gibi bir şey.

Hikâye anlatımı tarzındaki sözler yoğun sembolizm içeriyor. Yorumcuların üzerinde birleştiği genel tema olarak parçanın, her şeyi, cenneti bile satın alabileceğini düşünen bir kadın üzerinden açgözlülüğü, uyanışı ve özgür irade aracılığıyla her zaman doğru yolu seçme şansı olduğunu anlattığını söyleyebiliriz.

Başlangıç akustik gitar ve flütle akıp giden oldukça sakin bir tarzda. Rock’la ilgisi yok. Orta Çağ’ı çağrıştırdığı için bu bölüme ‘Hobbit tarzı’ diyorlar. 2:15’e kadar süren ilk bölümde sözler şöyle…

Her parlayan şeyin altın olduğundan emin bir kadın var,
Ve o cennete giden bir merdiven satın alıyor,
Oraya vardığında, dükkanların hepsi kapalıysa bile,
Tek bir sözle istediğini elde edebileceğini biliyor,
Duvarda bir işaret var ama emin olmak istiyor,
Çünkü bilirsin bazen kelimelerin iki anlamı olabiliyor,
Dere kenarındaki bir ağaçta ötücü bir kuş var,
Bazen tüm düşüncelerimiz hatalıdır.

Birçok yorumcuya göre bu, rock tarihinin en güçlü metaforlarından biri. ‘Hanımefendi’ gerçek bir karakter değil, anlama giden yolun satın alınabileceği inancının sembolü. Bu basit bir açgözlülük değil. Her şeyin, anlamın bile fiyatı olan bir mülk olduğu yanılgısı. ‘Merdiven’se ruhsal yükselişi, anlama giden yolu temsil ediyor.

Burası önemli. Çünkü sözlerin temalarından biri, aydınlanmanın veya kurtuluşun maddi araçlarla elde edilebileceğinin bir yanılgı olması.

‘Ötücü kuş, dere, fısıldayan rüzgar’ gibi unsurlar şarkıyı kadim hikâyelerin havasına sokuyor. “Bazen tüm düşüncelerimiz hatalıdır,” diyerek neye inandığınıza dikkat edin uyarısı yapılıyor. “Bazen kelimelerin iki anlamı olur,” cümlesinden, bu şarkıda hiçbir şeyin düz olmadığını, cevapların dinleyiciye altın tepside sunulmadığını anlıyoruz

Birinci bölüm böylece sonuçlanıyor. Parçanın 5:33’e kadar olan ikinci bölümünde artık elektro gitarlar devrede.

Bu bölüm uyanışı anlatan şu sözlerle başlar:

Bu beni düşündürüyor,
Batıya baktığımda içimde bir his uyanıyor,
Ve ruhum ayrılmak için ağlıyor,
Düşüncelerimde ağaçların arasından yükselen duman halkalarını,
Ve orada durup bakanların seslerini gördüm,
Ve eğer melodiyi hep birlikte söylersek,
Yakında flütçünün bizi anlama götüreceği fısıldanıyor,
Ve ayakta uzun süre kalabilenler için yeni bir gün doğacak,
Ve ormanlar kahkahalarla yankılanacak.

Robert Plant’in, mistizme, Kelt yazıtlarına ve John Ronald Reuel Tolkien’in “Yüzüklerin Efendisi” kitaplarına olan ilgisi burada kendini göstermiş. Sözlerdeki ‘duman halkaları’, Gandalf’ın üflediği halkalara gönderme olabilirmiş. Parçadaki kadının Lady Galadriel ile bağlantısı olduğu düşünülüyor. Sözlerdeki ‘Batı’ Cennet Bahçesi’nin bulunduğu yer, ‘orman’sa hayatın tehlikelerinin metaforu olarak gösteriliyor. Kitaptaki ormanda parıldayan her şeyin altın renginde olduğunu da unutmayalım.

Peki ‘flütçü’ kim? Yorumculara göre flütçü gizemli bir gücü temsil ediyor. İnsanları daha derindeki gerçeğe doğru yönlendiren, ilham veren ses.

Yorumculara göre ormanda yeni bir gün doğması ve kahkahaların yankılanması hayatın dengeye gelmesi demek. Fırtınayı atlatabilenler için bir umut işareti.

İkinci bölümün devamında davullar ilk olarak 4:18’de devreye giriyor ve parçanın temposu bir tık artıyor.

Bu kısımda şöyle der:

Çitlerinizde bir koşturmaca varsa, artık endişelenmeyin,
Bu sadece Mayıs Kraliçesi için bir bahar temizliği,
Evet, gidebileceğiniz iki yol var, ama uzun vadede,
Gittiğiniz yolu değiştirmek için hala zamanınız var,
Başın uğulduyor ve geçmiyor, bilmiyorsan söyleyeyim,
Flütçü seni kendisine katılmaya çağırıyor,
Sevgili hanımefendi, rüzgarın estiğini duyabiliyor musunuz?
Ve merdiveninizin fısıldayan rüzgarın üzerinde uzandığını biliyor muydunuz?

‘Mayıs Kraliçesi’ eski ritüellere atıf yaparak parçaya mitolojik unsur katmış. Uyanışınız sürdükçe bir telaş başlayacak ama merak etmeyin. Artık gidebileceğiniz yollar netleşiyor. İki yoldan doğru olanı bulmak için hiçbir zaman geç değil. Yorumculara göre bu, özgür iradeye vurgu yapan bir eylem çağrısı. Kadercilikten olasılıklara geçiş. Flütçü seni çağırıyor, kafan o yüzden karışık.

Bu bölümün sonunda, 5:33’te rock tarihinin en büyük solosu olarak nitelendirilen Jimmy Page’in gitarı başlar ve bu muhteşem solo 6:44’e kadar devam eder. Bilenler bilir… Gerçekten tüyler ürperten bir geçiştir.

Yorumculara göre bu solo sadece estetik bir harika değil, parçanın baştan beri inşa ettiği her şeyin doğal sonucu. Kısıtlamanın ardından gelen rahatlama, belirsizliğin ardından gelen aydınlanma gibi. Sözlerle açıklanamayanın sesi.

“Stairway to heaven”ın tam bir rock parçasına dönüşen üçüncü ve son bölümü 6:45’te Robert Plant’in ‘falsetto’ya yakın aralıktaki sesiyle söylediği unutulmaz performansıyla başlar.

Şöyle der:

Ve yolda ilerlerken gölgelerimiz ruhumuzdan daha uzun olur,
Tanıdığımız bir kadın yürür, beyaz ışık saçar,
Ve her şeyin nasıl hala altına dönüştüğünü göstermek ister,
Ve eğer dikkatlice dinlerseniz,
Bir kaya gibi olmak, yuvarlanmamak için,
Herkes bir olduğunda ve bir herkes olduğunda,
O melodi sonunda size de ulaşacaktır.

Yorumcular bu son bölüme daha dini pencereden bakmış. Kadın artık aydınlanmış. Zaten ‘Cennete giden merdiven’ kavramı doğrudan İncil’denmiş. Sözlerde geçen ‘duvardaki yazı’yla İncil’in, ‘flütçü’yle peygamberin ima edildiği belirtilerek, gerekli işaretlerin var olduğu söylenmiş. Bunu herkes yaparsa ‘melodiyle’ simgelenen anlama ulaşılır ve toplum taş gibi yuvarlanmak yerine kaya gibi sağlam durur.

Özetle, anlam satın alınabilecek, sahip olunacak bir şey değildir. Aramalı, çalışmalı, kazanmalısınız.

Parça, tıpkı “Bohemian Rhapsody”de olduğu gibi “Ve o cennete giden bir merdiven satın alıyor,” diyen hüzünlü, sakin şu ‘a capello’ ile biter.

…

Görüldüğü gibi, “Stairway to heaven”ın sözleri ve müzikal tasarımı birbirinden ayrı düşünülemez. Parça yükselişi sadece anlatmaz canlandırır da. Orta Çağ halk ezgilerine benzer şekilde başlar, giderek rock tarihinin en güçlü doruk noktalarından birine dönüşür. Akustik giriş, samimi bir atmosfer yaratırken, enstrümanlar biriktikçe duygusal gerilim artar. Elektro gitarların devreye girmesiyle şarkı sözlerindeki sembolizm sese dönüşür.

Birçok dinleyici parçayı, kafa karışıklığından farkındalığa doğru kademeli geçiş olarak algılamış. “Stairway to heaven” görünür dünyanın ötesine çıkılan yolculuğun gerçekten ne gerektirdiğini anlamak üzerine bir şarkı.

Haydi parçayla ilgili ilginç notlara geçelim.

Böyle bir parçayla ilgili notlar da fazla oluyor. Sizler için seçtiklerim şöyle.

Jimmy Page ve Robert Plant, parçayı Galler’deki 300 yıllık bir kır evinde (Bron-yr-Aur) yazmış. Ardından İngiltere’de eski bir düşkünler evini (Headley Grange) kiralamışlar ve elektriğin olmadığı, sadece doğanın seslerinin bulunduğu bu ortamda Rolling Stones’un mobil kayıt kamyonunu kullanarak kayıt yapmışlar.

Parçanın sözleri sürekli tartışılmış. Robert Plant 1970’li yılları sözlere ilişkin soruları yanıtlamakla geçirmiş. Şöyle demiş: “Elimde kalem ve kağıt vardı ve nedense çok kötü bir ruh halindeydim. Sonra birdenbire elim şarkının giriş sözlerini yazmaya başladı.” Şimdi sıkı durun… Plant’in, kalemini başka bir şey hareket ettirmiş gibi konuşması sözleri Şeytan’ın dikte ettiğine dair spekülasyonlara yol açmış. Ocak 1982’de Avustralya’da bir tv yayınında, tersten okuma adı verilen bir teknikle birçok popüler rock şarkısında gizli mesajlar bulunduğu iddia edilmiş ve örnekler arasında bu parça da varmış. İddiaya göre, “Çitinizde bir telaş varsa, artık endişelenmeyin,” bölümü geriye doğru çalındığında ortaya Şeytan’a gönderilen bir mesaj çıkıyormuş. Bu iddiayı ortaya atanlar Jimmy Page’in Okültizme olan ilgisini bahane yapmışlar.

Elbette ki bu saçmalığa güzel cevaplar gelmiş. Örneğin, yapımcı şirket “Pikaplarımız yalnızca tek yönde, ileriye doğru çalıyor,” demiş. Grubun ses mühendisi Eddie Kramer “Neden böyle aptalca bir şey yapmak için bu kadar zaman harcamak istesinler ki,” gibi mantıklı bir soru sormuş. Robert Plant, “‘Stairway to heaven’ iyi niyetle yazılmıştı ve kasetleri ters çevirip sonuna mesajlar eklemek benim müzik anlayışıma uymuyor,” derken, bana göre en güzel cevap Jimmy Page’den gelmiş: “Tanrım, tek yönde şarkı bestelemek bile yeterince zor.”

Notlara devam…

Parçanın açılışındaki akustik gitar bölümünde, Amerikalı rock grubu Spirit’ten Randy California’nın yazdığı 1968 tarihli enstrümantal “Taurus” parçasıyla benzerlik tespit edilmiş ve bu 2014’te intihal davasına yol açmış. Dava 2020’de sonuçlanmış ve karar Led Zeppelin lehine çıkmış.

Parçada iki tane 12 telli, bir akustik, bir 6 telli gitar olduğundan Jimmy Page canlı performanslarda sorun yaşamış. Bunu aşmak için Gibson marka çift saplı gitar yapılmış.

“Stairway to heaven”ın radyo istasyonlarıyla ilişkisi de ilginç. Uzunluğuna rağmen tarihte radyolarda en çok çalınan parçaların başında yer almış. Öyle ki, bir hesaba göre 1991, yani parçanın 20. yıl dönümü itibarıyla radyolarda 2.874.000 kez çalındığı tahmini yapılmış. Bu, aralıksız 44 yıla denk geliyormuş! Yine 1991’de, Amerika’da New Mexico’da KLSK adlı radyo istasyonu yeni yayınlarına geçişin tanıtımını yapmak için şarkıyı 24 saat boyunca tekrar tekrar çalmış. Birçok dinleyici yayını ne zaman biteceğini merak ettiği için takip etmiş.

Notlar bitmiyor…

Birçok acemi gitaristin bu parçayı öğrenmeye çalışıp, çoğunun berbat ettiği bilgisi var. 1992 yapımı Wayne’s World filminde Wayne karakteri gitar dükkanında parçayı çalmaya başlar ama bu parçayı çalmak yasaktır. Wayne ilk birkaç notayı çaldıktan sonra azarlanır ve “Stairway to heaven yasaktır” yazan bir tabela gösterilir. Acemi gitaristin “Stairway to heaven” çalma klişesi South Park’ın bir bölümünde de var.

Son bir not… Almanya’nın Fürth kentindeki tarihi belediye binasının çan kulesinde 2007’den beri her gün saat 12:04’te “Stairway to heaven” çalıyormuş. Neden 12:04 biliyor musunuz? Çünkü saat 12:00’de çalmaya başlayan çanların sesinin bitmesi bekleniyormuş.

“Duydun mu”da bugüne kadar bir şey öğrendiysem o da 1960 ve 1970’lerdeki rock müziğin bambaşka bir atmosferinin olduğu. Birçoğunun şarkı sözleri, anlamlarını söyleyerek değil hissettirerek ve melodisiyle el ele giderek aktarıyor. Bu hafta bunun belki de en güçlü örneğini inceledik.

Doğru ya da yanlış yol hangisidir? Özgür irade var mıdır? Neden bu kadar insan kötü olmayı seçer? Sahi, iyiliği, kötülüğü herkese uyacak şekilde nasıl tanımlayacağız? Alın size bir sürü soru ve “Stairway to heaven”…

Haftaya yeni bir parçayla buluşmak üzere herkese iyi haftalar dilerim sevgili “Duydun mu” takipçileri.

Hoşça kalın.