Bu bölüme sorularla başlayalım. New York’a gittiniz mi? Orada bir yabancı olarak gezdiniz mi? Cevap evetse, New York’ta bir yabancı olarak gezmenin Dünya’nın başka bir yerinde gezmekten ne farkı var söyleyebilir misiniz? Acaba İngiliz sanatçı Gordon Matthew Thomas Sumner, yani bildiğimiz adıyla Sting, 1987 tarihli “Nothing Like The Sun” albümünün ünlü parçası “Englishman in New York”ta bu sorulara cevap mı aradı yoksa parçanın arkasında daha spesifik bir hikâye mi var? Evet, “Duydun mu” başlıyor. 

“Englishman in New York”, Sting tarafından 1989 yılında yaşamaya başladığı New York’ta tabiri yerindeyse sudan çıkmış balık gibi hissettiği günleri anlatmak için yazılmış bir parça olarak gösterilse de parçanın 1987 yılında piyasaya çıkmış olması ortada kronolojik bir tutarsızlık olduğunu gösteriyor. Evet doğru tahmin ettiniz; aslında parça Sting’i değil bir başkasını anlatıyor… Quentin Crisp. Öncelikle bunu aklımızda tutalım.

Ne demek, siz sağ olun… Podcast’imiz bunun için var.

Evet, ne diyorduk… Quentin Crisp… Açıkçası ben de bu çalışmaya kadar tanımıyordum. 1908-1999 yılları arasında yaşamış İngiliz yazar ve oyuncu. Gösterişli, gururlu, dik başlı ve zeki olmasıyla biliniyor. Ancak onun en ayırıcı özelliği eşcinsel olması. Bu nedenle İngiltere’deki hayatı zorluklarla geçmiş. 1980 yılında New York’ta yaşamaya başlamış. Sting ile yolları da 1985 yılında birlikte rol aldıkları “The Bride” isimli filmin setinde kesişmiş. Bu arkadaşlık Sting’in 1986’da New York’ta Crisp’i ziyaretinde pekişmiş. Parçaya ilham veren aslında Sting’in, Crisp’in sorunlara meydan okuyan ve karakterinden taviz vermeyen duruşundan çok etkilenmiş olması.

Sözlerde daha iyi anlayacağız.

Yirminci yüzyılda İngiltere’de karşılaştığı, hayatını tehdit eden ve dönem dönem tekrarlanan fiziksel saldırganlığa kadar varan ayrımcılığa rağmen Quentin Crisp yaşam biçimini hep savunmuş, toplumsal normlara meydan okumuş. 1980’de geldiği Amerika’da kimliğini kabul ettirme konusunda daha uygun bir ortam bulmuş ve orada da ‘ne derlerse desinler kendisi olmaktan’ vaz geçmemiş. Parçanın girişinde buradan alınan ilhamla tipik bir İngilizin klasikleşmiş tercihleri sıralanıyor.

Kahve içmem, çay içerim,
Ekmeğimi tek tarafı kızarmış severim,
Konuştuğumda aksanımdan da anlayacağınız gibi,
Ben New York’ta bir İngilizim.

Beni 5. Cadde’de yürürken görürsünüz,
Bastonum da hemen yanımda,
Nereye gitsem onu da götürürüm,
Ben New York’ta bir İngilizim.

Daha girişte İngiliz olmak ve New York’lu olmak üzerinden kültürel bir ayrıma gidilmiş. Aksandan bastona, çaydan ekmeğin kızartılışına kadar kültürel fark somutlaştırılmış. Parçanın adı da olan ‘Ben New York’ta bir İngilizim’ cümlesi, asıl amaç olan farklılığı, çevreyle uyumsuzluğu ve farklı kalma inadını belirginleştirmek için parçanın tamamında kullanılıyor.

Ardından nakarat geliyor…

…

Yani;

Ben bir yabancıyım, yasal bir yabancıyım,
New York’ta bir İngilizim.

Yorumculara göre buradaki ‘yasal yabancı’ tabiri, Crisp’in farklı olmasının içinde olduğu toplumda yasal olarak var olmasına ve kendi olmaya devam etmesine engel oluşturmadığını vurguluyor. Kendi duruşumuzu başkalarının beklentilerine göre şekillendiremeyiz.

‘Yasal yabancı’ tabirine dair bir ipucu da Quentin Crisp’in sözlerinde saklı. Bir defasında Sting’e, Amerika’da İngiltere’ye geri gönderilme riski olmadan suç işlemek için yasal sürecin tamamlanmasını beklediğini söylemiş. Sting’in “Nasıl bir suç,” şeklindeki sorusuna ise “Göz alıcı, şiddet içermeyen, biraz da tarz sahibi bir suç. Günümüzde suçlar nadiren göz alıcı oluyor,” gibi zekasına yakışan bir cevap vermiş.

Sözlerin devamında parçanın ders kıvamındaki şu cümleleri geliyor:

Eğer birilerinin dediği gibi insanı insan yapan terbiye ise,
İşte o birileri günün kahramanıdır,
Cehalete katlanarak sadece gülümsemek insanın işidir,
Ne derlerse desinler sen kendin ol!

Burada parçanın temel fikriyle karşılaşıyoruz: ‘Ne derlerse desinler kendin ol.’ İnsanın diğer canlılardan farkının terbiye olması, cehaletle karşılaşıldığında aşırı tepki vermek yerine sadece gülümsemekle yetinilmesi gibi vakarlı duruşa göndermeler yapan cümleler kendin ol fikrini destekliyor.

Sting, parçanın ilham kaynağı olan Quentin Crisp’in zekasına ve tavizsiz duruşuna hayran. New York’ta ara sıra öğlen yemeğinde buluşur, saatlerce felsefeden bahsederlermiş. Parçanın omurgasını oluşturan bu kısım, yani “Ne derlerse desinler kendin ol,” sözü bu sohbetler sırasında Crisp tarafından Sting’e yönelik olarak sarf edilmiş bir sözmüş.

Sonrasındaki sözler de aynı nitelikte.

Alçak gönüllülük ve edep kötü şöhrete yol açabilir,
Sonunda yalnız başına kalabilirsin,
Toplumda nezaket ve ağır başlılık nadirdir,
Gece bir mum ışığı güneşten parlaktır.

Bir insanı erkek yapmak için savaş teçhizatından fazlası gerekir,
Silah ruhsatından da fazlası gerekir,
Düşmanlarınla yüzleş ama imkânın olduğunda kaçın,
Bir centilmen yürür ama asla koşmaz.

Yorumculara göre, New York gibi çok çeşitli etnik köken ve kültürden gelen insanların sağa sola koşturduğu, hayatın hızlı yaşandığı bir kentte nezaketini ve centilmenliği sürdürerek yaşamak istisnai bir tavır. Parçanın bu kısmında çoğunluğun zorbalığa varan baskısına karşı bir duruş var. Bu duruşu sergilersen yalnız kalabilirsin ama gece yanan bir mum kadar da farklı olursun. Ayrıca, karşı duruş mutlaka savaş, dövüş, fiziksel şiddetle olmaz. Ağır başlılık, zarafet gibi özellikler de tabiri yerindeyse çok etkili ‘silahlar’ olabilir.

Parça bu mesajların ardından ‘Ne derlerse desinler kendin ol’ fikrinin ve ‘Ben New York’ta bir yabancıyım’ sözünün eş zamanlı olarak defalarca söylenmesiyle sona erer.

Parçayla ilgili notlara geçelim.

“Englishman in New York”un video klibi tahmin edeceğiniz üzere New York caddelerinde çekilmiş. Siyah beyaz çekilen klipte Sting’i kış mevsiminin New York’unda bol bol yürürken görüyoruz. Klipte sıkça görülen yaşlı oyuncu da Quentin Crisp’in ta kendisi. Parçanın müzikal yapısındaki çeşitlilik New York’taki çeşitliliği yansıtıyor. Reggae tarzıyla başlayan parça kemanlarla ve cazla devam ediyor. Bunu klipte de görüyorsunuz. Video klipte sıkça görünen üçüncü bir kişi daha var. O da parçanın saksafon bölümünü üstlenmiş olan ünlü sanatçı Branford Marsalis.

Her ne kadar parçaya ilham veren kişi Quentin Crisp olsa da Sting, 1989’da New York’a taşındığı ilk günlerde memleket özlemi çektiği için bu parçada kendini bulduğunu söylüyor. “Quentin 1999’da öldükten sonra artık New York’taki İngiliz bendim,” diyerek bu rolü onunla paylaşmış. İngiltere’yi özlediği Amerika’daki ilk zamanlarda, Cumartesi sabahları erkenden İngiliz publarına gider, uydudan Premier League maçlarını izler, İngiliz birası içip, hakemlere, pozisyonlara bağırıp çağırdıktan sonra evlerine dönerlermiş. Kendi cümleleri aynen şöyle: “Biz batıl inançları olan ilkel bir kabileydik ve maç bittiğinde hayaletler gibi şehre karışırdık.”

Notlara devam…

Sting’i tanıyanlar ondaki tevazuya mutlaka atıf yapıyor. Sakin kişiliğini yansıtan mütevazı bir hayatı var. Süt dağıtıcısı bir baba, kuaför bir annenin çocuğu olarak dünyaya gelmiş, inşaatlarda çalışmış, vergi memurluğu, öğretmenlik, şoförlük yapmış. Yıldızı parladıktan sonra hiç değişmemiş. Bu parçadaki terbiye, zarafet, centilmenlik ve dürüstlük vurgusu tesadüf değil anlayacağınız.

Bir başka not… “Englishman in New York” başlığı bir parça için ilk kez Sting tarafından kullanılmamış. İngiliz pop ikilisi Godley & Creme’in 1979 yılında yaptığı aynı adlı bir parça daha var. Sting’in de bu grupla geçmişte çalışması olmuş.

Son bir not… Bu parça başka yerlerde sıkça kullanılmış. Benim en çok aklımda kalan Black Eyed Peas’in 2005 yılında çıkardığı “Union” parçasında “Englishman in New York”un melodisinin yoğun şekilde alıntılanmış olması. Tahmin edeceğiniz gibi bazı versiyonlarda “Englishman” yerine başka milliyetler kullanılmış. Shaggy’nin “Jamaican in New York”, Shirazee’nin “African in New York” versiyonları buna örnek.

“Englishman in New York”, New York’ta yaşayan kibar ve şaşkın bir İngilizin alıştığı ortamdan çok daha anonim ve maço bir kentte kültürel farklılığını koruyarak, yani dönüşmeden ayakta kalma çabasını konu alan bir parça. Bireysellik ve sosyal dışlanma izlenimi yoğun bir Sting çalışması.

İngiliz değiliz, muhtemelen %99’umuz New York’ta yaşamadı ama bu parçadan kendimize bir pay çıkarmak için bunların olmasına gerek yok diye düşünüyorum. Terbiye, zarafet, centilmenlik gibi kavramlar hiçbir kültürün tekelinde değil. O yüzden tabi ki parçadaki “Ne derlerse desinler kendin ol” mesajına olan derin saygımı ifade edeyim. Ancak, bu parçadan bana asıl kalan bir teşekkür. Sokaktaki saygısızlığın, nobranlığın, bayağılığın tarihi zirvesine ulaştığı şu dönemde bu parçaya terbiyeyi ve zarafeti öne çıkardığı için ayrıca teşekkür ediyorum.

Diyor ve bu hafta da bitiriyoruz…