Bu bölüm insanoğlunu binlerce yıldır meşgul etmiş, eden ve edecek olan yaman bir konuyla karşınızdayız… Para! “Varlığı bir dert yokluğu yara” mı diyorlardı, nasıldı hatırlayamadım ama paraya bakışınızı sorgulatacak iki eski parçayla karşınızdayız bu hafta. Evet, on dakikası olanlar ve merak edenler için “Duydun mu” başlıyor.

İlk parçamız “Money” efsanevi İngiliz topluluk Pink Floyd’un 1973 tarihli muhteşem albümü “Dark Side of the Moon”un belkemiğiydi. Roger Waters tarafından yazılan parça, grubun Amerika’da tanınmasının yolunu açmasıyla biliniyor.

Roger Waters parçayı, paraya verilen aşırı değeri ve kapitalist sistemi eleştirmek için yazmış. Şöyle söylüyor: “Para beni son derece ilgilendiriyordu. Şöyle düşündüğümü hatırlıyorum: ‘Gerçekten sosyalist olup olmadığıma karar vermem gerekiyor.’ Hala genel anlamda bir refah toplumuna hevesliyim ama kapitalist oldum. Bunu kabul etmelisiniz. Bir Bentley’i çılgınca arzuladığımı hatırlıyorum. Böyle bir şeye sahip olmanın tek yolu rock müzik veya futbol bahisleriydi. Tüm bu maddi şeyleri çok istiyordum.”

Waters başka bir röportajda da “Serbest piyasanın çözüm olmadığına eminim. Umudum insanlığın daha işbirlikçi ve daha az rekabetçi bir canavara dönüşmesidir,” demiş.

“Money” açgözlülüğü ve kapitalizmi eleştirirken ironik şekilde milyonlarca satmış ve grubu hem zengin etmiş hem de ana akım müziğe katarak kitleselleştirmiş.

Bakalım sözlerde neler var.

“Money”, Pink Floyd’un parçalarında ağırlıklı olarak işlenen paranoya, delilik, zamanın geçişi gibi konuları bir tarafa bırakıyor ve doğrudan materyalizmi ve açgözlülüğü hedef alıyor.

Parayı çağrıştıran bazı efektlerle başlayan parçanın sözleri parayı alaycı şekilde öven bir anlatıcının ağzından dinlenir. Alışılmadık ölçüye eşlik eden harika bas gitarla dinleyiciyi anında içine alan girişin ardından şöyle der:

Para… Kaç git,
İyi maaşlı iyi bir iş bul, her şey yoluna girer,
Para, bir gazdır,
O parayı iki elinle kap ve biriktir.

Anlatıcı burada materyalizmi ironik şekilde eleştiriyor. Ardından lüksün sembolize edildiği ilk nakarat geliyor…

…

Yani;

Yeni araba, havyar, dört yıldızlı hayaller,
Sanırım kendime bir futbol takımı alacağım.

Sözlerin devamında ironik anlatım devam eder.

Para… Geri çekil,
İyiyim Jack, ellerini paramdan uzak tut,
Para, bu bir hit,
Bana o iyilik yapma saçmalıklarını anlatma.

Para… Bir suç,
Adilce paylaşın ama benim pastamdan dilim almayın,
Para… Derler ya,
Bugün tüm kötülüklerin kaynağı.

Yine parayı seven birinin ağzından açgözlülük eleştirisi var. Bölüşmek, zor durumdakilere yardım etmek, adil dağıtmak gibi daha sosyal kavramlar ‘saçmalık’ olarak niteleniyor ve ‘parama dokunmayın’ bencilliği öne çıkarılıyor. Bu arada paranın tüm kötülüklerin kaynağı olduğunu söyleyen cümle İncil’den alıntıymış.

Diğer iki nakaratta da lüks ve şatafatın simgeleştirildiği benzer anlatım tekniğini görüyoruz. Şöyle ki…

Ben yüksek kaliteli birinci sınıf seyahat edenlerdenim,
Ve sanırım bir Lear jetine ihtiyacım var.

Veya;

Ama zam isterseniz size,
Zam vermemeleri hiç de şaşırtıcı değil.

diyor. İş hayatı boyunca tarifeli seferlerle yolculuk etmiş biri olarak bilmemem doğaldır dedim ve araştırdım. Lear Jet, en lüks iş jeti markalarından biriymiş. Bunu da öğrenmiş olduk. Neyse… Son nakaratta istesen de zam vermeyeceklerinin söylenmesiyse bir kapitalizm eleştirisi. Yani parayı elinde tutanlar o kadar açgözlüdür ki parası olmayanları umursamaz.

Sözlerde, para peşinde koşmayı hayatın merkezine koyan insanlarla dalga geçilmesi aracılığıyla yapılan sistemsel bir eleştiri hakim. Peki Pink Floyd paranın tümden kötü olduğunu mu söylüyor? Tam olarak değil. Paranın gerekli olduğunu biliyorlar. Ancak bir öncelik haline geldiğinde insanları ve toplumları yozlaştırıyor. Para arayışı insanları yargılayıcı da yapıyor.  Parasızsanız, daha az değerli bir ‘looser’ olarak görülüyorsunuz.

Haydi, “Money” ile ilgili notlara geçelim.

Parçanın ayırt edici özelliklerinden biri alışılmadık zaman ölçüsü. Ortalama bir rock veya pop şarkısı 4/4’lük ölçüde oluyor. Yani her ölçüde dört çeyrek nota çalınıyor. Ancak “Money”in önemli bölümü 7/4’lük ölçüde. Yani her ölçüde yedi çeyrek nota vuruşu var. Dinleyiciyi bir şeylerin geleceği hissine sokan ve öylece bırakan bu durum, Roger Waters tarafından paranın peşinde koşmanın getirdiği istikrarsızlığı ve huzursuzluk halini yansıtmak için özellikle oluşturulmuş.

İkinci bir özellik olarak parçanın girişinde yer alan ve 7/4’lük ölçüyle uyumlu şekilde ritmik olarak sıralanan efektlerden bahsetmek gerek. Şarkı boyunca duyuluyorlar. Madeni para şıkırtısı, yazar kasa, para sayma makinesi ve fişlerin yırtılma seslerinden oluşan bu efektler bugün olsa belki bir dakikada şarkıya dahil edilebilirdi. Ancak, o günkü koşullarda bildiğiniz ‘cut-copy-paste’ işlemi elle uygulanarak 6 metrelik bir bant döngüsü oluşturulmuş. Bu işi yapan kişiyse Alan Parsons Project’ten tanıdığımız Alan Parsons’dan başkası değil.

Notlara devam…

Parça, bir sonraki şarkı olan “Us and Them”e geçerken konuşma sesleri duyuluyor. Bu sesler Roger Waters’ın stüdyoda bulunanlara rastgele sorduğu sorulara aldığı yanıtların bazıları. O sırada stüdyoda bulunan Paul McCartney’e de soru sorulmuş ama yanıt parçanın sonuna girmemiş. Ancak, örneğin Wings gitaristi Henry McCullough’in, “Bilmiyorum, o sırada gerçekten sarhoştum” cümlesi parçada var.

Parçanın video klibi, para kazanma ve harcamanın çeşitli yöntemlerini gösteren bir montaj niteliğinde. Klipte, parayı ve lüks yaşamı çağrıştıran görüntüler veriliyor. Ayrıca, fabrika gibi görünen bir yerde albümün bir bant üzerinde ilerlediği gösteriliyor. Bu görüntülerin arasına yoksulluk görüntüleri eklenmiş.

Son bir not… İzlediyseniz parçayı 2003 yapımı “The Italian Job” filminde duymuşsunuzdur. Filmin tam olarak parçanın sözlerine uygun bir konusu var.

Bu bölümdeki ilk parça Pink Floyd’un paraya bakışını anlatıyordu. Enteresandır, geçtiğimiz sezon aynı albümlerinden zaman konusuna bakışlarını anlatan bir parça seçmiştim. Grubun tam on ikiden vuran tema seçimlerine bakar mısınız? Para ve zaman. Parayı neye harcadığımız hayatımızı tanımlar ama tek başına yetmez. Zaman parayı anlamlı kılar ve tıpkı para gibi sonludur. Hatta belki de en güçlü para birimi zamandır.

İşin felsefesine girince zaman geçiyor tabi… Gelelim bu bölümdeki ikinci parçaya.

Para konusunu işleyen ikinci parçamız da bir devden. Bu defa pop müzik dünyasının ağır topu İsveçli ABBA grubunun 1976 tarihli “Arrival” albümünün eğlenceli şarkısı “Money Money Money”nin paraya yaklaşımına bakacağız.

Parçanın bir özelliği, başlangıçta para için düşünülmemiş olması. Aslında bu, grubun parçalarının altında imzası olan iki erkek üyeden Bjorn Ulvaeus’un çalışma tarzından ileri geliyor. Stüdyoda bir parçanın altyapısını çalışırken aklına gelen gelişigüzel şeyleri söz gibi uydurur ve parça bittikten sonra gerçek havasını hissettiğinde bir tema yakıştırırmış. Nitekim bu parçayı çalışırken de “Süt ve bal / Bir tavşan al” gibi anlamsız sözler kullanmış. Parça bittiğindeyse para temasını istememiş. Çünkü o dönem demin incelediğimiz Pink Floyd’un “Money”si de dahil olmak üzere bu konuyu anlatan şarkılar çokmuş.

Ayrıca, parça Roman tarzı bir kemanla başlıyormuş. Ulvaeus’un kafasında ‘Çingene Kızı’ konusu varmış. Ancak, içgüdüsel olarak para konusunun bu melodiye tam oturduğunu fark etmişler, kemanı kaldırıp meşhur piyano girişini ekleyince de kararlarından emin olmuşlar.

Peki sözlerde ne var…

“Money Money Money”, çok çalışmasına rağmen maddi olarak ancak ayakta durabilen bir kadının zengin eş bulma hayalini anlatır. Sözler şöyle başlar.

Faturalarımı ödemek için gece gündüz çalışıyorum,
Çok üzücü değil mi?
Ve yine de bana tek bir kuruş kalmıyor,
İşte bu çok kötü.
Hayallerimde bir planım var,
Zengin bir adam bulursam,
Hiç çalışmak zorunda kalmaz, eğlenip keyif sürerim.

Başlangıç normal. Çünkü bu, dünyanın her yerinde milyonlarca insanın içinde olduğu bir tablonun ta kendisi. Bu girişle parçada kendini bulan dinleyiciye adeta bir kanca atıyor. Ancak, bu tablodan çıkmak için kurulan hayaller paranın raydan çıkarıcı etkisini vurguluyor. Zenginliğe giden yol düz değil ve verilecek tavizlerle dolu.

Ve ne kadar çalışırsa çalışsın hayattan keyif almasına yetecek kadar parası olmayacağını anlayan kadın zengin koca hayalleri kurarken biraz alaycı biraz umutlu ifadelerle parçanın nakaratı geliyor.

…

Yani;

Para para para,
Zenginlerin dünyasında eğlenceli olmalı,
Para para para,
Zenginlerin dünyasında hep güneşli,
Biraz param olsa yapabileceğim her şey,
Burası zenginlerin dünyası.

Nakaratta zenginler ve zengin olmayanlar arasındaki sınıfsal ayrım belirginleşiyor. Onların dünyasında başka kurallar geçerli ve bu dünyada para, kıtlığı çekilen, özlenen bir değerken o dünyada para eğlenceli bir şey. Bir toplumsal eşitsizlik vurgusu.

Sözler, kadının zengin koca bulma hayallerinden başka bir hayale makas yapmasıyla devam eder. Şöyle der:

Böyle bir adam bulmak zor ama aklımdan çıkaramıyorum,
Ne kadar üzücü değil mi?
Ve eğer müsaitse bile, eminim benden hoşlanmaz,
İşte bu çok kötü.
Bu yüzden buradan gitmeliyim,
Las Vegas’a veya Monaco’ya gitmeliyim,
Ve bir oyunda servet kazanmalıyım,
Hayatım asla eskisi gibi olmayacak.

Ardından yeniden nakarat gelir ve sözler kadının para özlemiyle biter.

“Money Money Money”, paraya duyulan özlem ve hayal kırıklığının nasıl iç içe olduğunu anlatıyor. Paranın sunduğu çoğu zaman gerçekçi olmayan vaatlerin bir öyküsü. Sözlerde daha fazlasını isteme, maddi kısıtlamalardan uzak bir hayat hayal etme ve oraya ulaşmak için gereken çabanın acımasız gerçekliği var. Anlamlı bir hikâyeyi, akılda kalıcı bir melodi ve anlatım yeteneğiyle harmanladığı için tam bir ABBA parçası. Yorumculara göre böyle ağır bir konu hakkındaki bir şarkının bu kadar neşeli tonda olması bir ustalık örneği. Çünkü moral bozucu bir mesaj böylece sindirilir şekilde verilebiliyor.

Parçayla ilgili notları aktaralım.

“Money, Money, Money”nin video klibinde, aynı zamanda parçayı seslendiren grup üyesi Anni-Frid Lyngstad yani Frida oynuyor. Klip aslen 1972 yapımı “Cabaret” filminden esinlenmiş. Frida klipte, Stockholm’ün merkezinde koşuşturuyor. Parçayı söylediği sıra simsiyah kıyafetlerle ve 1920’ler tarzı bir şapka takıyor. Klipte ayrıca diğer grup üyeleriyle göründüğü ve lüks hayat sürdüğü anlar da var, Pink Floyd’un “Money” klibindeki gibi parayı çağrıştıran görüntüler de.

Parça, 1977 yapımı “ABBA: The Movie” isimli belgeselde ve 2008 yapımı “Mamma Mia!” müzikalinde seslendirilmiş. Özellikle “Mamma Mia!”da Meryl Streep tarafından canlandırılan Donna karakterinin şarkıyı, işlettiği tavernayı ayakta tutmak ve daha iyi bir hayata ulaşmak için ne kadar çok çalışmak zorunda olduğunu anlattığı sahnede seslendirmesi unutulmazlardandır.

Bu hafta yine hassas bir konu etrafında dönen iki eski, klasik, muhteşem parçayı ele aldık. Bizlere para konusunu düşündüren iki parça.

Biri rock efsanesi, diğeri pop ikonu. İkisi de paranın her şey demek olmadığını vurgularken açgözlülüğü alaya alıyor. İkisi de aynı dönemde meşhur olmuş. Birinde kapitalizm doğrudan hedefe konmuş, diğerinde sınıfsal eşitsizlik gözlere sokuluyor.

Öyle mi? İnsanlık tarihi pek öyle demiyor ama.

Para insanoğlunun konuşmayı öğrenemediği evrensel bir dil. Sıfır toplamlı bir oyun. Bir tarafta çoğalıyorsa bir tarafta azalıyor. Tam bir ezme ve ezilme enstrümanı. Peki siz paraya nasıl bakıyorsunuz? Sizce para bir amaç mı araç mı? Ne kadar çalışırlarsa çalışsınlar milyonlarca insana yaşamayı değil sadece hayatta kalmayı vaat eden mevcut düzende acaba siz çok paraya ulaşma imkânı elde etseniz taraf değiştirir miydiniz?

Bu parçaların en faydalı işlevi insana sorular sordurtmak. Sorular bitmez ama zaman biter. Bakın gene döndük dolaştık zamana geldik… Haftaya yeni bir parça ve anlamla buluşmak dileğiyle hoşça kalın sevgili “Duydun mu” takipçileri.