Gelin bugün biraz zihinsel egzersiz, biraz dilbilgisi derken kafaları azıcık yoralım. Bunu yaparken de Kanadalı şarkıcı Alanis Morissette’in 1996’da çıkan parçası “Ironic”in hem ironi örnekleriyle dolu sözlerine bakalım hem de o günden bu yana yarattığı tartışmanın detaylarına girelim. Evet, on dakikasını ayıranlar için “Duydun mu” başlıyor.

“Jagged Little Pill” albümündeki parça, Kanadalı sanatçının 1994’te Los Angeles’a taşınmasının ardından tanıştığı yapımcı Glen Ballard’ın yardımıyla ortaya çıkmış. Ballard hikâyeyi şöyle anlatıyor: “Süreç, bir öğle yemeğiyle başladı. ‘Yaşlı bir adamın piyangoyu kazanıp ertesi gün ölmesi ironik olmaz mıydı,’ gibi bir şey söylediğini hatırlıyorum. On dakika sonra stüdyoya girdiğimizde bu düşünce aklımızdaydı.” İkili, sonraki bir saat boyunca başka durumlar hayal ederek örnekler türetmiş ve parçaya yansıtmış. Ancak, müzik piyasasında parçadaki örneklerin ‘ironik’ sözcüğünün anlamına uyumu konusunda dallanıp budaklanan bir tartışma başlamış.

Bu nedenle gelin önce sözlere bakalım.

Sözler şu örneklerle başlıyor…

Yaşlı bir adam 98 yaşına girdi,
Piyangoyu kazandı ve ertesi gün öldü.
Bu, şarabınızdaki kara sinek gibi,
İdam mahkumunun iki dakika geç affedilmesi gibi,
Ve bu ironik değil mi, sizce de öyle değil mi?

Şarkı boyunca söylenen diğer örnekleri sıralayalım…

Düğün gününde yağmur yağması.
Yolculukta parasını ödediğin seferin bedava olması.
Dinlemediğin iyi bir tavsiye.
Uçmaktan korkan bir adamın, hayatı boyunca yaptığı tek uçuşta uçağın düşmesi.
Zaten geç kalmışken trafiğin sıkışması.
Sigara molasında ‘sigara içilmez’ tabelasıyla karşılaşmak.
İhtiyacın olan şey bıçakken on bin kaşık olması.
Önce hayallerindeki adamla, sonra onun güzel karısıyla tanışmak.

Toplam 11 ironi örneğiyle tamamlanan sözlerde amaç, hayatın bizlerle kurduğu ve asıl ironik olan ilişkiye dikkat çekmek. Onu da sözlerdeki şu kısımdan anlıyoruz.

Hayat, her şey yolunda ve iyi giderken,
Başına çorap örmenin tuhaf bir yolunu buluyor.
Ve her şeyin ters gittiğini, her şeyin yüzüne patladığını düşündüğünde de,
Sana yardım etmenin garip bir yolunu buluyor.

Bu ikili yaklaşımın olumlu kısmı sözlerin sonunda da tekrarlanıyor. Böylece, karamsarlığın önüne geçiliyor ve umut tazeleniyor. Nitekim parça şöyle bitiyor…

…

Yani…

Ve evet, hayatın insana sinsice yaklaşmasının tuhaf bir yolu var,
Hayatın insana yardım etmesinin de çok tuhaf bir yolu var.

diyor.

Bu kadar ironi örneği verilir de tartışma çıkmaz mı? Çıkmış tabi ki. Yapıcı konuşanlar da var, can acıtan cinsten konuşanlar da. Örneğin, “Bu şarkıyla ilgili tek ironik şey adının ‘İronik’ olması ve ironinin ne olduğunu bilmeyen bir kadın tarafından yazılmış olması,” denmiş. Buna karşılık, “Bu parça bize gerçek ironiyi anlama imkanını verdi,” diyen de olmuş. İroninin tanımını hatırlayalım. TDK’ya göre ‘ironi’, söylenen sözün tersini kastederek kişiyle veya olayla alay etme anlamına geliyor. Bunu akılda tutalım.

Demin saydığım 11 ironiyi inceleyen yorumlarda bazısının doğru bazısının yanlış örnek olarak değerlendirildiğini gördüm. Tüm yorumcuların doğru bulduğu 4 örnek, 98 yaşındaki adama piyango çıkması, uçak korkusu olan adamın uçağı düşerken “Ne güzel değil mi,” diye düşünmesi, idam mahkumunun 2 dakika gecikmeyle affedilmesi ve hayallerindeki adamla tanışan kadının adamın güzel eşiyle de tanışması olmuş.

Sizi detaya boğmayacağım ama parçanın sözleri üzerindeki tartışmanın nerelere vardığını anlatmak istiyorum.

İroni kavramı kendi başına üzerinde tartışılan kavramlardan biri aslında. Anladığım kadarıyla Yunan filozoflardan çıkmış. Daha sonra birçok düşünür, edebiyatçı, eleştirmen tarafından ele alınmış. Örneğin, İsviçreli psikanalist Carl Jung, Belçikalı edebiyat eleştirmeni Paul de Man, Danimarkalı felsefeci Soren Kierkegaard, Alman filozof Friedrich Schlegel kavrama farklı yönlerden yaklaşmışlar. İçlerinden en ilginci Alman filozofunki. Ona göre, gerçek ironi aşkın ironisidir. Bu, kişinin sonluluğuyla gerçek aşklardaki sonsuzluk fikri arasındaki çelişkiden doğar. Yani sonlu varlıkların sonsuz duyguların peşinde koşmasının çelişkisi…

Parçanın hikayesini araştırırken neler nelerle karşılaştım. Yunan tipi ironi, Fransız tipi ironi, durumsal ironi, dramatik ironi ve dahası.

Gelelim parçayla ilgili notlara…

“Ironic”in hoş bir video klibi var. Klipte Alanis Morissette, kış günü araba kullanırken üç tane yolcusu var ve her bir yolcuyu kendisi oynuyor. Bir benzincide arabasına biniyor ve yola çıkıyor. Önce arka koltukta yeşil kazaklı ikinci Morissette beliriyor. Ardından yine arka koltukta sarı kazaklı Morissette beliriyor. Ardından sürücünün yanında kırmızı kazaklı son Morissette ortaya çıkıyor. O biraz deli… Araba hareket halindeyken pencereden dışarı çıkıyor ve neredeyse bir köprüye çarpacakken son anda kurtuluyor. Klibin sonunda arabanın benzini bitiyor ve sürücü olan asıl Morissette indiğinde arabanın boş olduğu görülüyor.

Benzincide başlayan videonun benzinin bitmesiyle son bulması ironik olmuş. Bu arada Alanis Morissette 2015’te bir röportajda arabadaki versiyonlarının kıyafetlerinin karakterinin bir yönünü yansıttığını söylemiş. Buna göre, sürücü kontrolü elinde tutan, sorumluluk sahibi yönünü, sarı kazaklı olan tuhaf ve cesur yönünü, kırmızı kazaklı olan romantik ve risk alan yönünü, yeşil kazaklı olansa eğlenceli, neşeli ve başını derde sokan yönünü temsil ediyormuş.

Bu arada klip, müzik videolarının izleyicinin dikkatini şarkının sözlerine nasıl yönlendirebildiğine dair 2004 tarihli bir çalışmada (Experiencing Music Video: Aesthetics and Cultural Context) örnek olarak gösterilmiş.

Notlara devam edelim…

Sözlerdeki ironi örneklerine yönelik eleştirilerin alaya dönüştüğü anlar var. Parçayla çizgi roman serilerinde, komedi sitelerinde, parodilerde alay edilmiş. Bana en ilginç geleni, 2013’te CollegeHumor isimli sitede Rachael ve Elize Hurwitz isimli iki kız kardeşin “It’s finally ironic – Nihayet ironik” adlı bir şarkı söyleyerek sözleri ironiyi yansıtacak şekilde değiştirmeleri ve videoda “Senin için düzelttik Alanis, rica ederiz,” demeleri oldu.

Sözlere ilişkin olumlu görüşler de var. Amerikalı edebiyat eleştirmeni Lauren Berlant, “İroni çağdaş yaşamda önemli bir ifade biçimidir çünkü ideallerimizle yaşadığımız gerçekliğin arasındaki uçurumu sergiler. Tıpkı hayallerinizdeki adamla tanışıp sonra onun güzel eşiyle tanışmak gibi,” demiş. Ona göre ironi, günlük yaşamın duygusal ve politik çelişkilerinde yolumuzu bulmamıza yardımcı olan kahkahalar üretiyormuş ve parça beklentilerimizin yaşam tarafından sürekli olarak nasıl altüst edildiğini gösteriyormuş.

Benim hoşuma gidense sanatçının bu eleştiri ve alaylara olan yaklaşımı. Alanis Morissette bu konuda yirmi yıldır eleştirildiğini söylüyor ve ekliyor: “Sanırım insanlar benim ve Glen’in aptallığı ve mükemmeliyetçi olmamamızla ilgili sorun yaşadılar. Bizim için önemli olan birbirimizi güldürmek, düşündürmek ve hissettirmekti.” Ona göre bu travmatik bir tartışma değilmiş. Ara sıra dil bilgisi hataları yapacağını biliyormuş ve sözleri yazarken her örneğin teknik olarak ironik olmasına takılmamışlar. Hatta Kanadalı şarkıcının, daha sonra bir konserde kendi dil bilgisi hatalarıyla dalga geçtiği belirtiliyor. 2015’te bir tv programında parçayı seslendirirken sözlere “Hiçbir ironi yokken ‘Ironic’ diye şarkı söylüyor,” satırını ekleyerek kendini alaya alması da başka bir örnek olarak karşıma çıktı.

Belli ki Alanis Morissette parçayla ilgili bazısı aşırıya kaçan şakaların üstesinden onların bir parçası olarak gelmeyi başarmış.

Notlara devam edelim…

Parçanın sözleri, 2001’deki İkiz Kule saldırısının ardından Amerikan kitle iletişim şirketi Clear Channel Communications tarafından uygunsuz bulunmuş. Bunun, şarkıdaki düşen uçaktaki adam örneğinden kaynaklandığı düşünülüyor.

“Ironic”, 2007 yapımı komedi filmi “I Could Never Be Your Woman”da ve 2013 yapımı komedi filmi “The Internship”in açılışında yer almış. Ayrıca, ünlü dizilerden “Castle”ın 2009 yılında yayınlanan “When the Bough Breaks” bölümünde şarkıya atıf varmış. İngiliz dizisi “Black Mirror”ın 2016’daki “San Junipero” bölümünde de kullanılmış.

Son olarak, bir yorumda şarkının adının “Talihsiz” olmasının daha iyi olacağına dair bir görüşe rastladığımı belirteyim. Karar sizin…

Bu hafta, dayandığı kavram üzerindeki tartışmaların asıl meramının önüne geçtiği bir parçayı tanıdık. “Ironic”, hayatın tatsız sürprizlerini ve evrenin size karşı çalıştığı hissinin yarattığı hayal kırıklığını yansıtmayı amaçlamış. Parça bir taraftan kavram üzerinde zihinsel egzersiz yaptırıyor, diğer taraftan zaman zaman dünyanın sizi anlamadığına dair kapıldığınız duyguyu seslendiriyor. Özetle sözlerde, beklentilerimizle gerçekler arasındaki uçurumun ortaya çıkardığı duygu durumu hakim. Şarkının sonundaki, hayatın tuhaf yollardan bize yardım ettiği cümlesiyse kötü sürprizlerin varmak istediğimiz yere ulaşmamıza yardımcı olabileceği ironisi.

Peki, bizler günlük hayatta sıkça başvurduğumuz “ironi” kavramını gerçekten bilerek mi kullanıyoruz? Açıkçası ben parçayı çalışırken kendimden şüphe ettim. Bilmem sizlerin günlük hayatta verdiğiniz örnekler her zaman kavramın anlamıyla uyumlu oluyor mu?

Bu bölümü kendimce ironik bir espri denemesiyle bitireyim o zaman… Haftaya enstrümental bir parçanın sözlerinin arkasındaki hikayeyi incelemek üzere… Nasıl? Bu “oksimoron” mu? Kafalar yandı… Tamam tamam bitiriyorum…

Haftaya görüşmek dileğiyle hoşça kalın sevgili “Duydun mu” takipçileri.